Chuyên đề: Nâng cao chất lượng công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình tại Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Lâm Đồng 

A- PHẦN MỞ ĐẦU

Trong giai đoạn hiện nay, công cuộc đổi mới đất nước, cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế ngày càng toàn diện; tình hình kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, dự báo sẽ nảy sinh nhiều loại tranh chấp mới chưa có tiền lệ với diễn biến phức tạp hơn; lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình càng trở nên đa dạng, phức tạp. Trên cơ sở các chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, Quốc hội đã thông qua Hiến pháp năm 2013. Hiến pháp đã đề cao vai trò, trách nhiệm của các cơ quan tư pháp, trong đó có VKSND trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân; với các quy định của Bộ luật dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự và nhiều đạo luật khác trong lĩnh vực dân sự: Luật đất đai, Luật hôn nhân và gia đình,…với rất nhiều nội dung mới và tiến bộ. Đây là cơ sở vững chắc để VKSND thực hiện hiệu quả chức năng, nhiệm vụ kiểm sát việc giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân, bảo vệ công lý và pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Những năm qua, Đảng và Nhà nước cũng hết sức quan tâm đến công tác giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình, coi đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược cải cách tư pháp. Nghị quyết số 49- TW/BCT ngày ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định:“Tăng cường và nâng cao hiệu lực giám sát việc chấp hành pháp luật của các cơ quan tư pháp, đặc biệt là của lãnh đạo các cơ quan tư pháp”.Thể chế hóa chủ trương của Đảng,Điều 107  Hiến pháp năm 2013 và Điều 2 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 quy định:“Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”. Công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình là công tác thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân.

Qua công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình tại Viện kiểm sát nhân dân hai cấp thuộc Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Lâm Đồng, nhận thấy: bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác kiểm sát giải quyết các vụ, việc dân sự, hôn nhân và gia đình của hai cấp cũng còn những tồn tại, hạn chế chưa đáp ứng được yêu cầu trong tình hình mới. Trước yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp, vấn đề nghiên cứu thực trạng công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, đưa ra những giải pháp nâng cao chất lượng công tác này là vấn đề hết sức cần thiết. Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn nội dung: “Nâng cao chất lượng công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình ở Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Lâm Đồng. Mặc dù bài nghiên cứu chỉ là những quan điểm, đề xuất của cá nhân rút ra từ thực tiễn nơi công tác nhưng tôi hy vọng rằng những đóng góp ý kiến của mình một phần nào đó có thể khắc phục được những vướng mắc, bất cập và thiếu sót đối với công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình trong giai đoạn hiện nay.

B- PHẦN NỘI DUNG

I. Đặc điểm tình hình:

Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Lâm Đồng là cơ quan trực thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao được thành lập từ năm 1976. VKSND tỉnh Lâm Đồng hiện có 09 phòng nghiệp vụ; 03 phòng khác; 12 VKSND huyện, thành phố trực thuộc với 270 biên chế và hợp đồng. Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Lâm Đồng có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp trên địa bàn tỉnh theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Trong đó, Phòng kiểm sát việc giải quyết án các vụ việc dân sự,hôn nhân và gia đình thực hiện công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ việc dân sự,hôn nhân và gia đình. Số lượng biên chế gồm 08 người, trong đó có 04 Kiểm sát viên trung cấp (trong đó có 03 lãnh đạo phòng), 02 Kiểm sát viên sơ cấp, 01 kiểm tra viên và 01 chuyên viên chính.

II. Nhận thức chung về công tác kiểm sát việc giải quyết vụ việc dân sự-hôn nhân và gia đình:

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định:“Hoàn thiện pháp luật dân sự, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khi tham gia giao dịch, thúc đẩy các quan hệ dân sự phát triển lành mạnh; hoàn thiện chế định hợp đồng, bồi thường, bồi hoàn…Từng bước hoàn thiện thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo hướng quy định chặt chẽ những căn cứ kháng nghị và quy định rõ trách nhiệm của người ra kháng nghị đối với bản án hoặc quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật; khắc phục tình trạng kháng nghị tràn lan, thiếu căn cứ. Xây dựng cơ chế xét xử theo thủ tục rút gọn đối với những vụ án có đủ một số điều kiện nhất định. Tiếp tục hoàn thiện thủ tục tố tụng dân sự,… tạo điều kiện cho các đương sự chủ động thu thập chứng cứ chứng minh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình”Nghị quyết số 111/2015/NQ-QH ngày 27/11/2015 của Quốc hội về công tác phòng, chống vi phạm pháp luật và tội phạm, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án năm 2016 và các năm tiếp theo cũng yêu cầu các cơ quan tố tụng phải tăng cường trách nhiệm trong giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình.

- Đối tượng của công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình theo quy định của pháp luật là sự tuân thủ pháp luật của Tòa án, của những người tiến hành tố tụng (Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký, Thẩm tra viên), của những người tham gia tố tụng (đương sự, người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch).

- Phạm vi của công tác kiểm sát giải quyết các việc dân sự, hôn nhân và gia đình: Quá trình giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình có thể trải qua các giai đoạn: Nhận đơn khởi kiện, thụ lý, hòa giải, chuẩn bị xét xử, mở phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm...Trên cơ sở đó, Tòa án ra bản án hoặc quyết định về việc giải quyết toàn bộ vụ án, xác định quyền và nghĩa vụ của các đương sự. Khi Tòa án thụ lý giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình để giải quyết theo thẩm quyền, Viện kiểm sát nhân dân với vai trò là cơ quan tiến hành tố tụng, thực hiện chức năng kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án, những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng trong quá trình Tòa án giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình. Như vậy, có thể thấy kể từ khi Tòa án nhận đơn khởi kiện của đương sự cho đến khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực thi hành, Viện kiểm sát thực hiện công tác kiểm sát, tham gia phiên tòa, thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật.

- Mục đích của công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình nhằm đảm bảo việc giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình được kịp thời, đúng quy định của pháp luật; mọi vi phạm pháp luật trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình phải được phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh. Qua đó đảm bảo cho pháp luật tố tụng dân sự cũng như các quy định pháp luật khác liên quan được bảo đảm thực hiện và chấp hành một cách nghiêm chỉnh thống nhất. Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, bảo đảm công lý, công bằng, ổn định xã hội và bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa; góp phần giáo dục ý thức pháp luật của người dân; khẳng định uy tín và củng cố niềm tin của nhân dân đối với các cơ quan tư pháp nói chung và Viện kiểm sát nhân nói riêng

- Nội dung của công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình: Kiểm sát việc trả lại đơn khởi kiện; Kiểm sát việc thụ lý vụ án; Kiểm sát việc thu thập tài liệu, chứng cứ của Tòa án; Kiểm sát việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời; Kiểm sát việc tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án; Tham gia phiên tòa, phiên họp giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình; Kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án; Thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị.

III. Thực trạng công tác kiểm sát việc giải quyết án Dân sự:

1- Kết quả đạt được:

Theo số liệu thống kê của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Lâm Đồng, năm 2018, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Lâm Đồng thụ lý, kiểm sát giải quyết: 7.193 vụ, việc (số liệu từ ngày 01/12/2017 đến ngày 30/11/2018). Trong đó: Viện kiểm sát tham gia 1.340 phiên tòa, phiên họp; phối hợp với Tòa án tổ chức 35 phiên tòa rút kinh nghiệm. Đã kiểm sát , khi phát hiện bản án, quyết định có vi phạm, thiếu sót; ban hành 46 kiến nghị và 29 kháng nghị phúc thẩm (số mới 19 – giảm 08 kháng nghị so với năm 2017)/51 bản án bị hủy, sửa. Tỷ lệ kháng nghị phúc thẩm được chấp nhận đạt 73,9% (chấp nhận 17 vụ/23 vụ kháng nghị đã xét xử). Viện kiểm sát tỉnh ban hành 04 thông báo rút kinh nghiệm về nghiệp vụ. Nhìn chung trong năm 2018, với số lượng án thụ lý, giải quyết tương đối lớn, nhưng với tinh thần trách nhiệm cao đối với công việc, Viện kiểm sát hai cấp đã thực hiện nhiều giải pháp nâng cao chất lượng công tác kiểm sát giải quyết giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình. Cả hai cấp cũng đã phân công trách nhiệm cụ thể cho từng cán bộ, kiểm sát viên; tổ chức quán triệt các văn bản mới. Kiểm điểm, đánh giá những kết quả đạt được và chưa đạt được. Đồng thời, biểu dương những cán bộ, Kiểm sát viên có nhiều nỗ lực trong công tác và chấn chỉnh, yêu cầu những đồng chí còn có hạn chế nâng cao chất lượng, hiệu quả công việc. Kiểm sát viên thực hiện đầy đủ các kỹ năng, thao tác nghiệp vụ trong quá trình kiểm sát việc giải quyết các vụ án, nhất là trong kiểm sát các bản án, quyết định của Tòa án; quan tâm công tác xây dựng, thiết lập hồ sơ kiểm sát theo đúng hướng dẫn của cấp trên; kiểm sát chặt chẽ hồ sơ vụ, việc ngay từ đầu, lập phiếu kiểm sát đối với mỗi bản án, quyết định của Tòa án, có ký duyệt của lãnh đạo để lưu hồ sơ.

Công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình của Viện kiểm sát cả hai cấp ngày càng được nâng cao hơn về chất lượng, hiệu quả công việc. Tăng cường trách nhiệm của cán bộ, kiểm sát viên ở 2 cấp trong việc thực hiện kiểm sát các thông báo thụ lý, các bản án, quyết định của Toà án để kịp thời phát hiện vi phạm, thực hiện quyền kháng nghị, kiến nghị theo quy định pháp luật và tạo được sự chuyển biến tích cực trong công tác nghiệp vụ; trong đó kiểm sát các bản án, quyết định của Tòa án và chuyển bản án, quyết định sơ thẩm lên Viện kiểm sát cấp phúc thẩm đã được chú trọng hơn.

Kiểm sát viên, chuyên viên của Viện kiểm sát 2 cấp được phân công đã mở sổ ghi chép theo dõi việc thụ lý của Toà án. Kiểm sát chặt chẽ về hình thức và nội dung thông báo đối chiếu với quy định tại pháp luật tố tụng; lập phiếu kiểm sát để kiểm sát quá trình giải quyết vụ việc, đảm bảo tất cả các vụ việc đều được kiểm sát. Các vụ án tham gia xét xử đều lập hồ sơ kiểm sát đầy đủ.

Kiểm sát viên, chuyên viên thường xuyên cập nhật, nghiên cứu những văn bản pháp luật để phục vụ tốt cho công việc chuyên môn.

Hoạt động kiểm sát xét xử tại phiên tòa đã được các kiểm sát viên chú trọng, thể hiện ở khâu lập hồ sơ kiểm sát đầy đủ, sắp xếp khoa học, nghiên cứu kỹ hồ sơ và có báo cáo đề xuất quan điểm giải quyết đối với vụ án, sau đó trình lãnh đạo Viện. Viện kiểm sát 2 cấp đáp ứng yêu cầu tham gia các phiên tòa theo tố tụng dân sự và đã tham gia xét xử đạt tỉ lệ 100%. Quan điểm của Viện kiểm sát phần lớn thống nhất với Tòa án. Trong năm 2018, số lượng án bị hủy, sửa đã giảm nhiều so với năm trước. Tuy nhiên số vụ án bị Tòa án cấp phúc thẩm hủy, sửa án trong năm 2018 vẫn còn xảy ra do lỗi của kiểm sát viên.           

Đối với các vụ án bị cấp phúc thẩm sửa, hủy án sơ thẩm (kể cả những vụ có kháng nghị và những vụ không có kháng nghị) đều tổng hợp thông báo rút kinh nghiệm đối với cấp huyện, phân tích về các dạng vi phạm, căn cứ xác định vi phạm, qua đó, giúp cho chuyên viên, kiểm sát viên các đơn vị tích lũy kinh nghiệm và kỹ năng kiểm sát phát hiện vi phạm. Trong năm 2018, phòng đã ban hành 04 bản thông báo rút kinh nghiệm chung cho các huyện, góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm của chuyên viên, kiểm sát viên, lãnh đạo phụ trách của các đơn vị; hạn chế án sửa, hủy do lỗi chủ quan của kiểm sát viên.Viện kiểm sát 02 cấp cũng đã tổ chức 35 phiên tòa rút kinh nghiệm qua đó các đơn vị đã rút ra được nhiều bài học kinh nghiệm; kỹ năng và trách nhiệm của Kiểm sát viên tại phiên tòa ngày càng được nâng cao; nhận thức của chuyên viên, kiểm sát viên về vai trò, trách nhiệm của  những người tham gia tố tụng trong quá trình kiểm sát việc giải quyết cácvụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình  ngày càng đầy đủ, góp phần xây dựng đội ngũ chuyên viên, kiểm sát viên của ngành ngày càng trưởng thành, đáp ứng tốt hơn yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới.

*Nguyên nhân của kết quả đạt được:

             Nhìn chung, trong năm 2018, Viện kiểm sát hai cấp của Lâm Đồng đã tập trung, quán triệt, tổ chức thực hiện các chủ trương, Nghị quyết của Đảng và Chỉ thị công tác của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; sự quan tâm lãnh đạo của cấp ủy, lãnh đạo Viện, việc thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp từ đó đã thu được kết quả tích cực trong các khâu công tác; nâng cao trách nhiệm trong công tác kiểm sát việc giải quyết vụ án của Tòa án.

             - Đội ngũ chuyên viên, kiểm sát viên được tăng cường đào tạo qua đó nâng cao bản lĩnh chính trị và trình độ chuyên môn nghiệp vụ. Thông qua các cuộc thi kiểm sát viên giỏi, viết các chuyên đề, phiên tòa rút kinh nghiệm... qua đó đã giúp kiểm sát viên nâng cao trình độ chuyên môn cũng như các kỹ năng nghiệp vụ.

-Về quan hệ công tác giữa Viện kiểm sát với Tòa án trong việc giải quyết án trên nguyên tắc tôn trọng, tạo điều kiện hỗ trợ nhau thực hiện tốt nhiệm vụ như việc gửi bản án, quyết định, chuyển và trả hồ sơ giữa Viện kiểm sát và Tòa án, trao đổi nghiệp vụ. Trong công tác lập hồ sơ, Tòa đã đáp ứng được yêu cầu pháp luật về nội dung và tố tụng.

2-Tồn tại, hạn chế:

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình thực hiện nội dung của công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình vẫn còn những tồn tại, hạn chế đó là:

Thứ nhất, số vụ án bị hủy, sửa của Tòa án do lỗi chủ quan của Thẩm phán và do lỗi chủ quan của Kiểm sát viên đều có xu hướng tăng cao. Chất lượng công tác kháng nghị phúc thẩm của Viện kiểm sát chưa cao, vẫn còn có kháng nghị phúc thẩm chưa đạt yêu cầu nên không được Tòa án chấp nhận và nhiều vụ án bị hủy, sửa Viện kiểm sát không có kháng nghị hoặc kiến nghị. Nhiều văn bản kiến nghị của Viện kiểm sát nội dung không sâu, không mạnh, chủ yếu là kiến nghị vi phạm về thời hạn, việc chậm gửi các văn bản tố tụng, nên chất lượng và hiệu lực, hiệu quả còn có những hạn chế nhất định; nhiều dạng vi phạm về nội dung và tố tụng không được khắc phục kịp thời và triệt để.

Thứ hai, công tác quản lý, chỉ đạo, điều hành, phân công, phân nhiệm trong tập thể lãnh đạo một số đơn vị cấp huyện còn chậm đổi mới, chưa có sự đầu tư bài bản, chuyên sâu về nghiệp vụ và chưa thật sự quyết liệt, tâm huyết với nhiệm vụ. Còn tình trạng coi nhẹ, nể nang. Nhiều đơn vị chỉ phân công 01 Kiểm sát viên phụ trách công tác này với vai trò làm việc kiêm nhiệm (01 Kiểm sát viên phụ trách nhiều khâu công tác) và số cán bộ lãnh đạo phụ trách, Kiểm sát viên có năng lực, có kinh nghiệm trong lĩnh vực công tác này không nhiều.

Thứ ba, công tác tự đào tạo và rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ tuy đã được quan tâm nhưng hiệu quả chưa đáp ứng yêu cầu. Về phiên tòa rút kinh nghiệm mặc dù đã đạt chỉ tiêu số lượng nhưng chỉ chiếm 2,61% so với 693 phiên tòa, phiên họp Viện kiểm sát tham gia, là còn quá khiêm tốn; chất lượng phiên tòa rút kinh nghiệm có nơi chưa đạt yêu cầu, chưa thật sự tạo được môi trường tích cực để Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, cán bộ tự học tập nâng cao trình độ nghiệp vụ.

Thứ  tư, một số đơn vị cấp huyện khi kiểm sát giải quyết các tranh chấp phức tạp như: tranh chấp về quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở, tài sản; tranh chấp về thừa kế; tranh chấp về chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn và sau khi ly hôn; tranh chấp về hợp đồng... còn lúng túng về kỹ năng nghiệp vụ, trình tự thủ tục tố tụng hoặc chưa nắm vững các quy định của pháp luật nội dung, dẫn đến sai lầm trong áp dụng pháp luật, không phát hiện hoặc chậm phát hiện vi phạm nên không kịp thời kiến nghị, kháng nghị.

* Nguyên nhân của tồn tại:

Những tồn tại, hạn chế nêu trên trong công tác kiểm sát giải quyết vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình một phần nào đó cũng là những mặt còn hạn chế xuất phát từ một số nguyên nhân cõ bản sau:

Nguyên nhân khách quan:

- Trong những năm qua, các chính sách, văn bản pháp luật về đất đai, nhà ở,  hôn nhân và gia đình, dân sự,... có nhiều thay đổi; một số văn bản pháp luật mâu thuẫn, chưa được các cơ quan có thẩm quyền kịp thời hướng dẫn, gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong nhận thức, áp dụng pháp luật. Các quy định pháp luật còn chung chung, chưa cụ thể, rõ ràng, không dự tính hết những trường hợp còn phát sinh trong thực tế, chậm có văn bản hướng dẫn của cấp trên… nên mỗi Thẩm phán, Kiểm sát viên có cách hiểu và vận dụng pháp luật khác nhau dẫn đến việc áp dụng không thống nhất.

Án dân sự, hôn nhân và gia đình là bao gồm các loại tranh chấp phức tạp, đa dạng, nhất là trong lĩnh vực đất đai. Các vụ án bị hủy án, sửa án đa số là những vụ án có tính chất phức tạp, được điều chỉnh bởi nhiều quy phạm pháp luật nội dung rất rộng lớn qua nhiều thời kỳ như lĩnh vực đất đai, nhà ở. Bên cạnh đó, một số địa phương thường xuyên có biến động về đất đai, giá trị quyền sử dụng đất tăng đột biến; công tác quản lý, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của một nơi còn nhiều sai sót trong đo đạc, cấp chồng chéo các thửa đất, cấp đất không đúng diện tích thực tế sử dụng...dẫn đến tranh chấp về quyền sử dụng đất ngày càng gay gắt, phức tạp. Việc hòa giải ở cơ sở đối với tranh chấp đất đai còn mang tính hình thức, chưa được chú trọng đúng mức, một số nơi tiến hành hòa giải không đúng thành phần, tiến hành hòa giải và lập biên bản hòa giải cả khi không có sự tham gia đầy đủ của các bên đương sự. Một số cơ quan quản lý Nhà nước về đất đai không hợp tác và không cung cấp chứng cứ cho Tòa án hoặc không trả lời xác minh của Tòa án theo quy định của pháp luật trong quá trình giải quyết tranh chấp về đất đai, dẫn đến việc thu thập, đánh giá chứng cứ ở cấp sơ thẩm gặp nhiều khó khăn.

Việc tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ làm công tác này mặc dù đã được quan tâm song vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu.

Nguyên nhân chủ quan:

- Công tác kiểm sát giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình chưa thật sự được coi trọng và đầu tư các nguồn lực để bảo đảm thực hiện tốt, nhất là đối với các đơn vị cấp huyện.

- Một số Kiểm sát viên chưa nêu cao tinh thần trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ; năng lực, trình độ chưa đồng đều (nhiều Kiểm sát viên mới bổ nhiệm được phân công làm công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình). Về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, có lúc, có việc chưa đáp ứng được yêu cầu của nhiệm vụ và khối lượng công việc cũng như sự đa dạng, tính chất phức tạp của án dân sự trong tình hình hiện nay.

- Còn tồn tại tâm lý nể nang, coi nhẹ nên thiếu sự chủ động, chậm đổi mới trong việc tích lũy kinh nghiệm, kỹ năng nghiệp vụ; chưa nêu cao tinh thần học tập, rèn luyện kỹ năng chuyên môn, ít nghiên cứu văn bản pháp luật, không nắm bắt kịp thời hướng dẫn của cấp trên cũng như sự thay đổi trong chính sách pháp luật nên năng lực và trình độ chuyên môn còn hạn chế, hiệu quả công tác chưa cao.

- Nghiên cứu hồ sơ, kiểm sát giải quyết vụ án không kỹ, bỏ sót hoặc không tuân thủ đầy đủ quy trình nghiệp vụ, dẫn đến không phát hiện được vi phạm hoặc còn chủ quan khi nhận định về tính chất, mức độ của vi phạm không chính xác nên không tham mưu thực hiện được quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị phù hợp.

IV-Giải pháp:

1. Nhóm giải pháp đổi mới về nhận thức:

Một là, đổi mới nhận thức của Ngành về chức năng, nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự: Toàn ngành đã xác định việc nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm sát giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình là “Nhiệm vụ trọng tâm”. Điều này khẳng định về mặt nhận thức, đã có bước đổi mới then chốt và quan trọng. Theo đó, giải pháp trước tiên là “Nhận thức đúng để hành động đúng”. Cần thống nhất xác định công tác kiểm sát giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình là “công tác đột phá” trong toàn ngành. Bởi công tác kiểm sát giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình là một bộ phận quan trọng của chức năng Kiểm sát hoạt động tư pháp và là công việc rất khó khăn, phức tạp. Do vậy, để bảo đảm thực hiện tốt công tác này, cần có sự đánh giá, nhìn nhận, quan tâm đúng mức và sự chỉ đạo sát sao của Lãnh đạo Viện kiểm sát các cấp, nhất là các đồng chí Lãnh đạo Viện kiểm sát cấp huyện.

Mỗi đơn vị cần xây dựng Kế hoạch riêng để thực hiện công tác đột phá; trong đó xác định rõ mục đích, yêu cầu, trách nhiệm; phân công nhiệm vụ và đề ra giải pháp cụ thể; thời gian, tiến độ thực hiện và cơ chế kiểm tra, giám sát, đôn đốc việc thực hiện.

Từng cán bộ, Kiểm sát viên cần tiếp tục quán triệt, nhận thức đúng và đầy đủ về vị trí, chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân theo quy định mới của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 để nâng cao trách nhiệm trong thực thi công vụ, nhiệm vụ.

Hai là, đổi mới trong việc thông tin, tuyên truyền về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của ngành Kiểm sát nhân dân trong tố tụng dân sự: Trong nhiều năm gần đây, ngành Kiểm sát nhân dân luôn chú trọng và đẩy mạnh việc thông tin, tuyên truyền. Hoạt động này đã lan tỏa đến mọi tầng lớp nhân dân hiểu được trách nhiệm của cơ quan tố tụng trong việc tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân; giúp người dân nâng cao nhận thức về pháp luật, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và nền pháp chế xã hội chủ nghĩa. Đồng thời đây cũng là giải pháp góp phần quan trọng nâng cao vị thế của Viện kiểm sát nhân dân trước Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Do vậy, để làm tốt chức năng, nhiệm vụ của Ngành nói chung và công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự nói riêng chúng ta cần tiếp tục phát huy sức mạnh của “Kênh thông tin, tuyên truyền”, với tần suất nhiều hơn, sâu sắc hơn về nội dung, về vai trò của người Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân trong việc đồng hành cùng với người dân “Bảo vệ pháp luật”, “công bằng, lẽ phải”. Khi người dân biết được, hiểu được và nhận thức được vị trí, vai trò của Viện kiểm sát là “Cơ quan Bảo vệ pháp luật”, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân và được sử ủng hộ, tin cậy của nhân dân, cũng như của toàn xã hội sẽ góp phần rất lớn cho Viện kiểm sát nhân dân thực hiện tốt công tác kiểm sát tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự cũng như thực hiện tốt chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp mà Đảng và Nhà nước đã giao phó.

2. Nhóm giải pháp về quản lý, chỉ đạo điều hành:

Thứ nhất, tăng cường công tác quản lý, chỉ đạo điều hành trong việc phân công, phân nhiệm trong tập thể lãnh đạo và đảm bảo “không có vùng trống cán bộ chuyên trách” trong thực hiện các nhiệm vụ công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình, nhất là đối với Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện.

Thứ hai, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh cần có kế hoạch tăng cường biên chế, điều động, bố trí Kiểm sát viên tương xứng với tính chất, mức độ công việc cụ thể của từng đơn vị. Trong đó chú trọng tăng cường đội ngũ Kiểm sát viên có kinh nghiệm cùng với việc quan tâm bồi dưỡng, đào tạo những Kiểm sát viên, Kiểm tra viên trẻ tuổi có năng lực.

Thứ ba, thực tiễn cho thấy các vụ án dân sự, hôn nhân gia đình bị hủy án, sửa án có liên quan đến trách nhiệm của Viện kiểm sát thường là những vụ án về tranh chấp về đất đai, nhà ở, quyền sở hữu, chia thừa kế, hợp đồng mua bán tài sản...Do vậy, để hạn chế đến mức thấp nhất án bị hủy, sửa có trách nhiệm của Viện kiểm sát và nâng cao trách nhiệm của tập thể, cá nhân, cần lưu ý đối với những vụ án phức tạp như đã nêu trên hoặc đối với những vụ án Viện kiểm sát xem xét kháng nghị phúc thẩm, các đơn vị quy định và thực hiện quy trình Kiểm sát viên phải báo cáo xin ý kiến về đường lối giải quyết vụ án với tập thể lãnh đạo Viện kiểm sát, nhằm phát huy tối đa trí tuệ của tập thể, bảo đảm giải quyết vụ án đúng pháp luật.

Thứ tư, xây dựng và ký kết Quy chế phối hợp với Tòa án nhân dân trong công tác kiểm sát giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình để thực hiện tốt hơn chức năng, nhiệm vụ của Ngành.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu xây dựng Quy trình kiểm sát giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình phù hợp với quy định của pháp luật và tình hình thực tiễn, có tính chất như “Cẩm nang” hoặc “Sổ tay” về kỹ năng thực hiện chức năng, nhiệm vụ để thống nhất áp dụng, nâng cao chất lượng công tác.

Thứ năm, tiếp tục thực hiện nghiêm túc Chỉ thị số 03/CT-VKSTC ngày 28/12/2017 của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về tăng cường việc thỉnh thị, trả lời thỉnh thị, hướng dẫn, giải đáp vướng mắc, thông báo rút kinh nghiệm trong công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. Duy trì và tăng cường phối hợp, trao đổi giữa Viện kiểm sát cấp trên với Viện kiểm sát cấp dưới và trao đổi, tham khảo kinh nghiệm với các đơn vị đã làm tốt, có nhiều sáng kiến, kinh nghiệm hoặc cách làm đạt hiệu quả cao trong công tác kiểm sát bản án, quyết định, công tác thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị; qua đó, học tập, nhân rộng các điển hình làm tốt, hỗ trợ cho nhau để hoàn thành tốt công tác kiểm sát tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự gắn với mục tiêu xây dựng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên “Vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh, kỷ cương và trách nhiệm”.

3.  Nhóm giải pháp về đào tạo, nâng cao chất lượng cán bộ:

Một là, tổ chức Cuộc thi “Chúng tôi là Kiểm sát viên” về công tác kiểm sát giải quyết vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình. Qua đó, tạo không khí, tinh thần nghiên cứu, học tập sôi nổi, lan tỏa sâu rộng trong toàn thể cán bộ, công chức, Kiểm sát viên để trau dồi kiến thức, nâng cao kỹ năng nghiệp vụ; tạo sân chơi trí tuệ, môi trường giao lưu, học hỏi, trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, góp phần nâng cao chất lượng cán bộ, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của Ngành trong tình hình mới.

Hai là, tăng cường tự đào tạo thông qua việc tổ chức có chất lượng các phiên tòa rút kinh nghiệm; các văn bản thông báo rút kinh nghiệm; hoạt động thanh tra, kiểm tra, hướng dẫn, trao đổi, thỉnh thị về nghiệp vụ. Đề nghị Viện kiểm sát nhân dân tối cao nghiên cứu truyền hình trực tuyến phiên tòa giải quyết vụ án dân sự điển hình từ Hội trường xét xử của Tòa án đến tất cả các điểm cầu trong toàn quốc để cùng học tập, rút kinh nghiệm.

Viện kiểm sát cấp tỉnh trong phạm vi địa hạt cũng cần nghiên cứu phương án tổ chức phiên tòa rút kinh nghiệm theo cụm (từ 3 đến 5 đơn vị VKS cấp huyện/01 cụm/01 phiên tòa rút kinh nghiệm chung) hoặc tổ chức truyền hình tực tuyến phiên tòa rút kinh nghiệm đến tất cả các điểm cầu Viện kiểm sát cấp huyện trong phạm vi địa phương mình để tự đào tạo, nâng cao chất lượng cán bộ. Ngoài ra, Viện kiểm sát cấp trên cần tăng cường việc dự, chỉ đạo tại các phiên tòa rút kinh nghiệm của cấp dưới; qua đó, kịp thời uốn nắn, chấn chỉnh những mặt còn tồn tại, hạn chế, đồng thời tổng hợp, thông báo nhân rộng những điển hình tập thể, cá nhân Kiểm sát viên làm tốt và có cơ chế khen thưởng, động viên kịp thời, tạo động lực thi đua, phấn đấu hoàn thành xuất sắc chức năng, nhiệm vụ.

Viện kiểm sát cấp trên cần tăng cường hướng dẫn nghiệp vụ, thông báo rút kinh nghiệm những vụ án do Viện kiểm sát kháng nghị có chất lượng tốt, được Toà án xử chấp nhận kháng nghị huỷ án, sửa án để các đơn vị cấp dưới cùng nghiên cứu, học tập, rút kinh nghiệm. Đề xuất xây dựng trên các Trang thông tin điện tử của Ngành “chuyên trang”, “chuyên mục” chuyên đăng tải các kháng nghị giám đốc thẩm, kháng nghị phúc thẩm, thông báo rút kinh nghiệm và các chuyên đề nghiệp vụ hoặc xuất bản những ấn phẩm chuyên đề như đã nêu để các Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, công chức làm công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình có điều kiện học tập, tích luỹ kinh nghiệm, nâng cao trình độ nghiệp vụ, kỹ năng nghề nghiệp.

Ba là, nghiên cứu xây dựng Chuyên đề kinh nghiệm, kỹ năng nhận diện và phát hiện vi phạm thông qua các vụ án dân sự, hành chính bị hủy, sửa và qua công tác kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án để tập huấn cho Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, công chức làm công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình. Đồng thời đưa vào giảng dạy tại các khóa đào tạo về nghiệp vụ Kiểm sát viên trong nhà trường.

4. Nhóm giải pháp về nghiệp vụ:

Thứ nhất, tham gia có chất lượng 100% các phiên tòa, phiên họp thuộc trường hợp Viện kiểm sát phải tham gia theo quy định của pháp luật và nâng cao chất lượng Bản phát biểu ý kiến của Kiểm sát viên tại phiên tòa, phiên họp. Các hoạt động này là một trong những bước tố tụng rất quan trọng để Viện kiểm sát hiểu sâu, nắm chắc toàn bộ quá trình giải quyết vụ án của Tòa án trước khi ra bản án; có ý nghĩa nhiều mặt trong việc xác định và làm rõ “những vấn đề cơ bản của một vụ án dân sự”, gồm: Đối tượng tranh chấp; Quan hệ pháp luật; thẩm quyền giải quyết của Tòa án; thời hạn, thời hiệu; quyền và điều kiện khởi kiện; đương sự trong vụ án; nội dung yêu cầu khởi kiện và phạm vi khởi kiện hoặc phản tố; chứng cứ và việc giao nộp, thu thập chứng cứ; pháp luật áp dụng...Từ đó, tạo tiền đề vững chắc để Kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký phiên tòa và của người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án kể từ khi thụ lý cho đến trước thời điểm Hội đồng xét xử nghị án và phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án. Đồng thời đây cũng là bước then chốt để thực hiện có hiệu quả hoạt động kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án sau phiên tòa xét xử.

Thứ hai, tăng cường kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án, kịp thời phát hiện vi phạm để kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất các trường hợp bản án bị hủy, sửa có trách nhiệm của Viện kiểm sát. Để làm tốt công tác này, ngoài việc thực hiện các bước nghiệp vụ tiền đề nêu trên, cần phải coi việc kiểm sát bản án, quyết định của Toà án là một trong những nhiệm vụ chính, quan trọng hàng đầu, có sự hỗ trợ, bổ sung thông qua việc nghiên cứu hồ sơ, tham gia phiên toà, phiên họp và mỗi cán bộ, Kiểm sát viên phải nắm chắc “những vấn đề cơ bản của một vụ án dân sự” như đã nêu ở trên.

Thứ ba, nâng cao chất lượng văn bản thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị, bảo đảm thực hiện có hiệu quả Chỉ thị số 10/CT-VKSTC ngày 06/4/2016 của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về tăng cường công tác kháng nghị phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm các vụ việc dân sự, vụ án hành chính. Trong đó, cần chú trọng tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng tham mưu, xây dựng văn bản thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị cho đội ngũ Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, chuyên viên làm công tác kiểm sát giải quyết án dân sự, hôn nhân và gia đình. Đây cũng là một trong những yêu cầu cấp bách cần được ưu tiên hàng đầu. Bởi lẽ, chất lượng công tác trong lĩnh vực này phần lớn phụ thuộc vào hiệu quả, chất lượng của việc thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị. Trong thao tác nghiệp vụ, ngoài cơ chế kiểm duyệt kỹ lưỡng trước khi ban hành, cần có những điều chỉnh linh hoạt, phù hợp, tùy tính chất và đặc điểm tình hình để yêu cầu, kiến nghị hay kháng nghị một cách triệt để và toàn diện, tránh tràn lan, chạy theo số lượng, chạy chỉ tiêu mà không đúng trọng tâm, làm giảm hiệu lực, hiệu quả các quyền năng pháp lý này. Bên cạnh đó, phải thường xuyên đôn đốc, “nhắc việc” và có biện pháp đề nghị xử lý đối với cá nhân, cơ quan, đơn vị mặc dù đã nhận được yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát nhưng không thực hiện hoặc chậm thực hiện, bảo đảm 100% các yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát được cơ quan chức năng tiếp thu, thực hiện.

C- KIẾN NGHỊ, KẾT LUẬN

I- Kiến nghị:

1- Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp tục tăng cường thực hiện việc tập huấn, bồi dưỡng, trao đổi nghiệp vụ hoặc thường xuyên có những thông báo rút kinh nghiệm chung trong toàn ngành về những vướng mắc trong thực hiện công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình nhằm nâng cao trình độ chuyên môn của kiểm sát viên, chuyên viên đối với khâu công tác này.

2-Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao để thống nhất hướng dẫn các vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật.

3- Cấp có thẩm quyền cần tăng số lượng Kiểm sát viên trung cấp ở cấp tỉnh để kịp thời đáp ứng tình hình số lượng án dân sự, hôn nhân và gia đình ngày càng gia tăng.

4-Viện kiểm sát và Tòa án địa phương cần ban hành quy chế phối hợp để quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ được thuận lợi.

II- Kết luận:

Công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình là một trong những công tác thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân. Khi thực hiện công tác này, Viện kiểm sát sử dụng các quyền năng pháp lý được pháp luật quy định để kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án nhân dân, những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, đảm bảo cho việc giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình có căn cứ, kịp thời, đúng pháp luật. Đây cũng là lĩnh vực công tác khó khăn và nhạy cảm, do đó đòi hỏi VKS hai cấp phải không ngừng đổi mới; từng cán bộ, Kiểm sát viên phải thường xuyên trao dồi kiến thức, tích luỹ kinh nghiệm, có bản lĩnh thực thi công vụ. Nâng cao chất lượng công tác kiểm sát giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình vừa là để bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của công dân, giữ vững kỷ cương pháp luật, đồng thời khẳng định vị trí quan trọng của VKS trong công tác giải quyết các vụ việc dân sự. “Nâng cao chất lượng giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình” là chủ trương nhất quán của Đảng, Nhà nước và Ngành kiểm sát hiện nay. Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, số lượng các tranh chấp dân sự của người dân đưa đến Tòa án giải quyết không ngừng gia tăng và ngày càng phức tạp. Việc giải quyết đúng đắn các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình không chỉ đảm bảo quyền, lợi ích chính đáng của người dân đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa và ổn định tình hình chính trị tại địa phương. Do đó, đòi hỏi công tác giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình của Tòa án phải hết sức thận trọng; Từ đó góp phần giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa được thực hiện một cách nghiêm chỉnh và thống nhất./.