Phát hiện loài mang lớn và loài quang khem có ở Lâm Đồng 
Khu hệ động vật của vùng Tây Nguyên vô cùng phong phú và đa đạng về thành phần loài, mật độ trữ lượng của một số nhóm động vật vào loại nhiều nhất nước ta. Qua khảo sát điều tra từ năm 1977 đến nay của các đoàn khảo sát thuộc Chương trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước điều tra vùng Tây Nguyên trong 3 năm 1978 -1980 (Chương trình Tây Nguyên 1) và Chương trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước điều tra vùng Tây Nguyên 48C trong 5 năm 1983-1988 (Chương trình Tây Nguyên 2), các nhà động vật học đã thống kê được ở Tây Nguyên có tới 499 loài động vật rừng có xương sống ở cạn, trong đó lớp thú có 103 loài.  

Trong bối cảnh chung của vùng như vậy, thành phần loài của Khu hệ thú tỉnh Lâm Đồng cũng phong phú, có ít nhất là 64 loài, gần bằng 2/3 số loài thú có mặt ở Tây nguyên (Đặng Huy Huỳnh và cộng tác viên...1982).

Đó là một kho tài nguyên động vật rất quý giá của nước ta vì rất nhiều loài có giá trị kinh tế-khoa học.

Tuy nhiên trước tình trạng săn bắn bừa bãi, nạn khai thác rừng và đốn rừng làm nương rẫy đang diễn ra hàng ngày khiến cho diện tích rừng - môi trường sống của chúng - ngày càng bị thu hẹp, nên số lượng của các loài động vật rừng ngày càng giảm dần, trong đó một số loài đứng trước nguy cơ bị diệt chủng.

Đễ lưu trữ lâu dài mẫu vật của các loài động vật phục vụ cho nghiên cứu khoa học, cũng như góp phần nâng cao dân trí, tuyên truyền giáo dục trong nhân dân ý thức bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ các loài động thực vật. Phân viện Sinh học tại Đà Lạt thuộc Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia được giao nhiệm vụ xây dựng Bảo tàng động vật Tây Nguyên.

Trong 5 năm qua (1990-1994), Bảo tàng động vật Tây Nguyên đã thu thập được một số lượng lớn mẫu vật, trong đó có mẫu vật của nhiều loài thú mà trước đây các nhà động vật học chưa bắt gặp ở Lâm Đồng, nên không được ghi nhận có ở Lâm Đồng trong các tài liệu về động vật của nước ta công bố trong mấy năm gần đây.

Cho đến nay, căn cứ vào các mẫu hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng, sơ bộ chúng tôi có thể bổ sung vào danh lục các loài thú của Lâm Đồng hơn chục loài trong đó không ít loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam. Cụ thể là :

- Chồn dơi Cynocephalus variegatus

- Gấu chó Helarctos malayanus

- Gấu ngựa Selenarctor thibetanus

- Lửng lợn Arctonyx collaris

- Cầy mực Arctictis binturong

- Mèo gấm Felis marmorata

- Beo lửa Felis temmincki

- Báo gấm Neofelis nebulosa

- Báo hoa mai Panthera pardus

- Sơn dương Capriconis suma traensis

- Tê tê Manis javanica ...

Trong số các loài được bổ sung, đặc biệt có một số loài mới đối với khoa học, đã được đặt tên và chưa được đặt tên khoa học như Mang lớn, Nai đầu đinh (Quang khem), Gấu heo.

I - LOÀI MANG LỚN Megamuntiacus vuquangensis

Trong quá trình điều tra xây dựng luận chứng Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang (Hương Khê, Hà Tĩnh), Đoàn khảo sát hỗn hợp giữa Viện điều tra quy hoạch rừng (FIPI) và Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) đã bắt gặp tại thôn Kim Quang năm 1993 một số cặp gạc của một loài thú lạ thuộc họ Hươu nai Cervidae.

Qua nghiên cứu các cặp gạc và căn cứ vào kết quả phân tích di truyền cấu trúc của da lông của Viện nghiên cứu động vật thuộc Trường Đại học Copenhagen, Đan Mạch, các chuyên gia trong đoàn khảo sát đã nhất trí kết luận đây là một loài thú mới, khác hẳn với các loài thuộc họ Hươu nai đã biết ở Việt Nam và trên thế giới.

Loài thú này có quan hệ gần gũi với loài Mang (Hoãng) Muntiacus muntjak nhưng chẳng những khác biệt với loài Mang, mà còn cả với các loài khác thuộc giống Mang Muntiacus và thuộc họ Hươu nai đã biết. Các chuyên gia nói trên đã xác định loài thú này là một loài mới thuộc một giống mới.

Loài thú này được đặt tên là : Mang lớn Megamuntiacus vuquangensis thuộc giống mới Megamuntiacus, họ Hươu nai Cervidae.

Tên giống cho thấy mối quan hệ với giống Mang nhưng nhấn mạnh kích cỡ lớn hơn của loài Mang mới. tên loài được đặt theo địa danh, Vũ Quang, nơi phát hiện ra nó đầu tiên.

Cho đến nay, các nhà động vật học của Viện điều tra quy hoạch rừng và Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên WWF mới chỉ thu thập được mẫu sọ, gạc và da lông của Mang lớn ở Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang. Chưa có một mẫu vật hoàn chỉnh nào để cân đo và mô tả hình thái.

Căn cứ vào các tài liệu về Mang lớn đã được công bố trên chuyên san Thông tin khoa học kỹ thuật của Viện Điều tra quy hoạch rừng số tháng 3/1994, chúng tôi đã tiến hành kiểm tra các mẫu vật thuộc họ Hươu nai của Bảo tàng động vật Tây Nguyên và đã xác định được hiện tại Bảo tàng đang lưu trữ 7 mẫu vật hoàn chỉnh của Mang lớn, gồm 4 con đực trưởng thành và 3 bộ gạc. Các mẫu vật này do các ông Nguyễn Minh Tú (Bảo Lộc) và Trần Văn Thuận (Đà Lạt) là những người trước đây làm nghề thuộc da và nhồi thú cung cấp.

Sau khi xác định ở Lâm Đồng cũng có Mang lớn, chúng tôi đã mở rộng điều tra trong nhân dân, nhất là qua những người làm nghề nhồi thú ở Đà Lạt - Di Linh - Bảo Lộc thì thấy rằng Mang lớn có rất nhiều ở hầu hết các huyện của Lâm Đồng (Lạc Dương, Đơn Dương, Đức Trọng, Lâm Hà, Di Linh, Bảo Lộc và ngoại vi thành phố Đà Lạt). Trước đây số lượng cá thể Mang lớn ngang bằng của Hoẵng (Mang, Đỏ) và thường gặp ở các khu rừng thứ sinh, các thảm cây có nhiều cỏ; đến nay do nạn săn bắn thú rừng bừa bãi nên số lượng của nó đã giảm nhiều, tuy vậy vẫn còn gặp phổ biến trong rừng cùng với Hoẵng.

Ở Lâm Đồng, Mang lớn thường được gọi là Hoẵng đen hoặc Mễnh đen do lông có màu nâu sẫm bóng.

Người ta có thể phân biệt Mang lớn và Hoẵng ở màu sắc của lông, hình dáng của đuôi, hình dáng kích cỡ của gạc và độ dài của tuyến trán. Ngoài ra trọng lượng cơ thể của Mang lớn cũng gấp rưỡi Hoẵng, thường nặng khoảng 50-60 kg.

II- LOÀI NAI ĐẦU ĐINH (Quang khem)

Trong đợt điều tra khu rừng Pù Mát (Nghệ An) tháng 12.1992. Đoàn khảo sát hỗn hợp giữa Viện điều tra quy hoạch rừng và Chi cục kiểm lâm Nghệ An có thu thập được một mẫu vật gồm cặp gạc và mảng sọ của một loài thú móng guốc lạ mà các thợ săn ở địa phương này gọi là Quang khem.

Nhận thấy đây là một mẫu vật có nhiều nét mới nên Đoàn khảo sát đã thu thập về để nghiên cứu. Mẫu vật đã được gửi đến một số chuyên gia đầu ngành về thú của nước ta và nước ngoài để giám định. Các chuyên gia đều khẳng định đây là mẫu vật của một loài có những điểm sai khác với tất cả các loài của chi Nai (Cervus) và Hoẵng (Muntiacus) thuộc họ Hươu nai hiện đã biết ở Việt Nam và trên thế giới.

Đây có thể là một loài mới thuộc họ hươu nai nhưng mẫu vật thu được mới chỉ gồm một số ít cặp gạc và mảng sọ nên chưa đủ cơ sở để kết luận.

Căn cứ vào các tài liệu về Quang khem do Nguyễn Ngọc Chính công bố trên tạp chí Lâm nghiệp số 6.1993 và so sánh với các mẫu vật của Quang khem hiện được lưu trữ tại Phòng động vật của Viện điều tra quy hoạch rừng. Chúng tôi xác định ở Lâm Đồng cũng còn loài thú này, bằng chứng ở các mẫu vật của nó hiện được lưu trữ tại Bảo tàng động vật Tây Nguyên bao gồm 2 mẫu đầu hoàn chỉnh, 1 mẫu sọ và gạc, cùng 3 cặp gạc. Hai mẫu đầu do ông Nguyễn Minh Tú (Bảo Lộc) cung cấp, còn mẫu sọ và các cặp gạc do ông Trần Văn Thuận (Đà Lạt) cung cấp.

Qua điều tra được biết là loài nai lạ bắt gặp ở Di Linh, Bảo Lộc, Cát Tiên (Lâm Đồng) và được các thợ săn gọi là Nai đầu đinh do cặp gạc của nó không phân nhánh, tựa như hai cái đinh to cắm vào đầu.

Trọng lượng cơ thể của Nai đầu đinh khoảng 90-100 kg đối với con đực trưởng thành. Do màu lông của Nai đầu đinh giống với Nai Cervus unicolor nên rất khó phân biệt giữa Nai đầu đinh với Nai khi chúng ăn cỏ ở ven rừng mà đầu chưa có gạc.

Những mẫu vật Nai đầu đinh đang được lưu trữ tại Bảo tàng động vật Tây Nguyên cho phép nghiên cứu kỹ hơn về nó để khẳng định nó là một loài nai mới và đặt tên khoa học cho nó. Mọi công việc còn chờ kết luận của các chuyên gia về thú.

Việc phát hiện ra ở Lâm Đồng cũng có hai loài thú mới là mang lớn và nai đầu đinh, cùng với việc bổ sung cho danh lục các loài thú của Lâm Đồng hơn 10 loài chứng tỏ khu hệ động vật của Lâm Đồng vô cùng phong phú nhưng cho đến nay vẫn chưa được điều tra đánh giá đầy đủ.

Chúng tôi đề nghị Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia. Bộ Lâm nghiệp và Uỷ ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng phối hợp tổ chức điều tra có hệ thống về thành phần loài, sinh học, sinh thái và phân bố của động vật Lâm Đồng. Chắc chắn sẽ phát hiện thêm nhiều loài mới nữa thuộc các lớp thú, chim, côn trùng... Những kết quả này sẽ tranh thủ được sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế như Hiệp hội quốc tế bảo vệ thiên nhiên IUCN, Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên WWF và của các nước trong việc cung cấp kinh phí để thành lập ở Lâm Đồng 1-2 khu bảo tồn thiên nhiên nhằm bảo vệ và phát triển các loài động vật quý hiếm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1- Võ Quý, Đặng Huy Huỳnh, 1985: Động vật Tây Nguyên (Tây Nguyên, các điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên). Nxb Khoa học và kỹ thuật Hà Nội.

2- Đặng Huy Huỳnh, 1986: Sinh học và sinh thái của các loài thú móng guốc ở Việt Nam, NXb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội.

3- Đặng Huy Huỳnh, Phạm Trọng Ảnh và Cộng sự, 1988: Đánh giá tài nguyên động vật rừng ba tỉnh Tây Nguyên. Báo cáo tổng kết đề tài 07-01 thuộc Chương trình khoa học Nhà nước 48C.

4- Bộ khoa học công nghệ và môi trường 1992. Sách đỏ Việt Nam, tập 1: Động vật, Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội.

5- Nguyễn Ngọc Chính. 1993: Mấy ý kiến về loài Quang Khem, loài nai lạ mới phát hiện, tạp chí Lâm Nghiệp, 6.1993.

6- Vũ Văn Dũng, John Mackinnon, Đỗ Tước, Nguyễn Ngọc Chính, Phạm Mộng Giao, 1993: Phát hiện một loài thú mới. Tạp chí Lâm nghiệp 6.1993.

7- Đỗ Tước, 1994: Một số dẫn liệu bước đầu về loài Mang lớn mới phát hiện ở Nghệ Tĩnh. bản tin Hội KHKT Lâm nghiệp Việt Nam 6.1994.

8- Đỗ Tước, Vũ Văn Dũng, S.Dawson.P Arctander và J.Mackinno,1994: Về một loài mang lớn mới phát hiện ở Việt Nam. Thông tin KHKT, Viện ĐTQHR, 3.1994.

9- Đặng Huy Huỳnh, Đào Văn Tiến, Cao Văn Sang, Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Minh Khiêm, 1994: Danh lục các loài thú (Mammalia) Việt Nam. Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội.