Trưng bày chuyên đề: Cổ vật Cát Tiên- Lâm Đồng- Dấu ấn một thánh địa huyền bí 

 Lâm Đồng là vùng đất cổ Nam Tây Nguyên, nơi đây còn tiềm ẩn nhiều di vật vô giá của những nền văn hóa, văn minh bí ẩn cần được khám phá. Những phát hiện và các cuộc khai quật khảo cổ học ở Lâm Đồng từ năm 1983 đến nay đã đưa đến những kết quả bất ngờ, gây chấn động lớn trong giới khoa học, nghiên cứu lịch sử và khảo cổ về sự huyền bí của vùng đất Nam Tây Nguyên này. Đặc biệt là sự xuất lộ của khu Thánh địa Cát Tiên và di chỉ tiền sử Phù Mỹ bên tả ngạn sông Đồng Nai (Đạ Đờng: sông Cái).

Thánh địa Cát Tiên được nhân dân địa phương và cán bộ Bảo tàng Lâm Đồng phát hiện từ năm 1985. Đây là một quần thể di tích rộng lớn bao gồm nhiều di tích nằm rải rác dọc theo tả ngạn sông Đồng Nai với chiều dài hơn 15km từ xã Quảng Ngãi đến xã Đức Phổ, huyện Cát Tiên. Trong đó, tập trung chủ yếu ở khu vực xã Quảng Ngãi. Qua 8 lần khai quật khảo cổ từ năm 1994 đến năm 2006, các nhà khoa học đã làm xuất lộ nhiều thành phần kiến trúc khác nhau. Đó là các dạng đền tháp, mộ tháp, đài thờ, hệ thống dẫn nước, nhà dài, đường đi, lò gạch… Các kiến trúc chủ yếu được xây dựng bằng gạch sản xuất tại chỗ và đá mang từ nơi khác đến. Tuy nhiên, tất cả các loại kiến trúc đều ở dưới dạng phế tích. Theo nhận định của các nhà khoa học, cùng với các phế tích kiến trúc, hiện vật thu được, thì đây là một khu Thánh địa với nhiều đền thờ chịu ảnh hưởng từ Ấn Độ giáo của cư dân cổ đã từng tồn tại cách ngày nay khoảng hơn nghìn năm. Đặc biệt gây chấn động và thu hút sự quan tâm của giới khoa học trong và ngoài nước đó  là giá trị, sự phong phú, độc đáo  của số hiện vật thu được qua các đợt khai quật. Trước hết là hàng trăm hiện vật bằng vàng, rồi đến những trang trí kiến trúc đền tháp, những biểu tượng thờ tự bằng đá, thạch anh …. Thực sự, giá trị của những di vật thuộc di chỉ khảo học Cát Tiên đã không chỉ thu hút sự quan tâm của giới khoa học mà với những kỷ lục được ghi vào "kỷ lục Guiness" của mình chúng còn thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng trong nước và quốc tế. 

Nhân dịp Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2 - 9 - 2007 đồng thời để giúp công chúng trong nước và quốc tế bước đầu tìm hiểu những giá trị của những cổ vật đắc sắc Cát Tiên (Lâm Đồng), Bảo tàng Lịch sử Việt Nam phối hợp với Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng tổ chức trưng bày chuyên đề: "Cổ vật Cát Tiên, Lâm Đồng - Dấu ấn một thánh địa huyền bí" giới thiệu gần 300 hiện vật được lựa chọn từ hàng nghìn hiện vật của di chỉ Cát Tiên đang lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng. Đây là những hiện vật đặc sắc, phong phú về loại hình và chất liệu, có niên đại cách ngày nay khoảng 2.000 - 3.000 năm đến thế kỷ 9 sau Công nguyên. 

 

Phần đầu phòng trưng bày giới thiệu sưu tập hiện vật thuộc di chỉ Phù Mỹ (niên đại cách ngày nay khoảng 2.000 - 3.000 năm) bao gồm: bàn mài đá, rìu đồng và khuôn đúc rìu, dọi xe sợi, bàn xoa gốm… Những di vật này tuy không thuộc sưu tập hiện vật Cát Tiên nhưng chúng đã minh chứng rằng, ở vùng đất này - nơi tồn tại di chỉ khảo cổ học Cát Tiên - đã từng có con người sinh sống từ thời Tiền - Sơ sử.

 

Tiếp theo là các sưu tập đồ đá, gốm bao gồm: rìu đá, mảnh đá khắc chữ Phạn (có thể là mảnh bia ký hoặc mảnh trang trí kiến trúc), tượng thờ (nữ thần Uma (vợ thần Siva) cưỡi trên quỷ trâu Mahisa), các con dấu trang trí mặt người, hoa lá, tượng Ganesa, yoni đá… gạch, ngói, mộ vò, đèn gốm và các mảnh vỡ của các loại đồ dùng sinh hoạt bằng gốm. Tất cả đều được sử dụng trong hoạt động, sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo ở đây. Trong số những hiện vật đó tiêu biểu nhất là những viên gạch có lỗ chốt và những viên ngói có móc chốt được liên kết với nhau tạo thành hệ thống thoát nước cho kiến trúc mang đặc trưng rất riêng biệt của cư dân Cát Tiên cổ vùng này. Hay những đồ dùng sinh hoạt bằng gốm mang nhiều đặc điểm của văn hóa Óc Eo và nhiều mảnh gốm mang đặc điểm của gốm Tiền sử Đông Nam Bộ, đặc biệt là những mộ chum gốm, vò gốm với những đồ tùy táng chôn theo.  

 

Tiêu biểu nhất của phòng trưng bày cũng như cho cả di chỉ Cát Tiên đó là sưu tập hiện vật bằng chất liệu vàng, bạc, thạch anh. Toàn bộ những di vật này hầu hết được khai quật từ lòng các đền tháp ở Cát Tiên. Đề tài trang trí bao gồm: các vị thần (Brahma, Uma, Siva…), các tu sĩ, các vật, con vật linh (lưỡi tầm sét, ốc, rùa, bò Nadin, voi…), hoa sen, chữ Phạn, yoni…. Đặc biệt nhất trong sưu tập này là những linga, linga-yoni bằng vàng, bạc, đồng, thạch anh vô cùng phong phú, sinh động; trong đó có những chiếc linga đã được đưa vào "kỷ lục Giuness" như: chiếc linga bằng vàng nhỏ nhất Đông Nam Á và chiếc linga thạch anh nguyên khối lớn nhất Đông Nam Á. Ngoài ra, ở tại di tích Cát Tiên còn lưu giữ một bộ linga-yoni bằng đá được đánh giá lớn nhất Đông Nam Á. Chính sự phong phú của loại hình linga, yoni ở đây đã phần nào thể hiện sự giao lưu văn hóa của vùng đất này với văn hóa Chămpa. Tuy nhiên, chúng vẫn mang những nét riêng bản địa được thể hiện rõ qua những nét khạm khắc, chất liệu, loại hình linga, yoni … mà không nơi nào có được. Với vị trí khai quật, loại hình, đề tài trang trí của các di vật đã cho chúng ta thấy rằng, đây đều là các đồ vật đóng vai trò rất quan trọng trong nghi lễ tôn giáo, là linh hồn của các đền tháp ở đây.

 

Sưu tập tiếp theo là đồ đồng bao gồm: các loại công cụ, đồ dùng sinh hoạt, mảnh tượng, trang sức, nhạc cụ…. Hiện vật tiêu biểu trong sưu tập này gồm: thứ nhất là chiếc linga bằng đồng được tạo tác rất thẩm mỹ, phỏng theo phần trụ tròn của những linga đá ba tầng và cũng là di vật hiếm thấy trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Tiếp đến là chiếc đĩa đồng: ở giữa trang trí nổi hoa sen, xung quanh là các vũ công, ngỗng thần Hamsa… đang say sưa nhảy múa. Với đề tài và phong cách trang trí trên đĩa cho chúng ta thấy đây chắc hẳn là di vật có xuất xứ từ vùng Lưỡng Hà hoặc Bắc Ấn (?), điều đó cũng có nghĩa rằng, cư dân Cát Tiên cổ đã từng có những quan hệ, giao lưu không chỉ với Óc Eo hay Chămpa láng giềng. 


Phần cuối của phòng trưng bày sưu tập vật liệu kiến trúc của các đền tháp Cát Tiên: Nếu như sưu tập đồ vàng, bạc, thạch anh được coi là sưu tập tiêu biểu (là phần hồn, phần cốt lõi) của Cát Tiên thì sưu tập vật liệu kiến trúc được coi là nền tảng cơ bản của Cát Tiên bởi khi nói đến di chỉ Cát Tiên là chúng ta nói đến một quần thể phế tích kiến trúc của một Thánh địa Bà la môn giáo của một vương quốc cổ trong lịch sử, tồn tại vào khoảng thế kỷ 7 - 9 sau Công nguyên. Không chỉ dừng lại ở đó, chính những di vật kiến trúc phong phú về loại hình và đề tài trang trí và đặc biệt hơn cả là những dấu tích của khu lò nung gạch tại Cát Tiên đã cho chúng ta thấy nét riêng biệt, nét địa phương trong kỹ thuật chế tác nguyên vật liệu xây dựng cho các kiến trúc đền tháp của cư dân Cát Tiên cổ. Toàn bộ gạch xây tháp được chế tạo theo nhiều kích cỡ khác nhau nhằm sử dụng ở nhiều vị trí, chức năng khác nhau và đề tài trang trí cũng rất phong phú như: hoa văn hình học, hoa sen, mô hình núi Mêru, lá lật,,,. Ấn tượng nhất về thể khối là tấm mi cửa tháp (trán cửa) bằng đá nặng khoảng hơn 1 tấn được trang trí hoa lá rất mềm mại và khác lạ so với các mi cửa của các tháp Chàm mà chúng ta thường gặp. Vì vậy, đây cũng được coi là hiện vật tiêu biểu, đặc sắc của Cát Tiên. Với sưu tập vật liệu kiến trúc đồ sộ cùng với bình đồ kiến trúc các đền tháp ở Cát Tiên khá quy mô như vậy đã khiến cho chúng ta thán phục trước tài năng, trí tuệ của cư dân Cát Tiên xưa.

 

Phòng trưng bày phần nào cung cấp cho chúng ta những hiểu biết về một Thánh địa Bà la môn giáo ở vùng Nam Tây Nguyên, về một nền văn minh rực rỡ cách ngày nay hàng ngàn năm. Trên cơ sở đó giúp chúng ta có những hiểu biết rộng hơn, bao quát hơn về lịch sử đất nước, con người Việt Nam trong lịch sử đặc biệt là vùng đất Tây Nguyên và Nam Bộ. Với quy mô, giá trị vốn có của mình, cùng với rừng quốc gia Cát Tiên, Thánh địa Cát Tiên xứng đáng được vinh danh là Di sản thiên nhiên và văn hóa thế giới.