NGÀNH HOA ĐÀ LẠT  -  LIÊN KẾT GIỮA SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ

 

Nguyễn Văn Tới

Giám đốc Trung tâm Nông nghiệp Đà Lạt

 

Ngay từ những ngày đầu hình thành nên đô thị Đà Lạt, những sản phẩm nông nghiệp vùng ôn đới đã được quan tâm thử nghiệm tại nông trại Đankia. Trong đó, hoa là một trong những cây trồng được quan tâm trồng trọt với mục đích trang trí cảnh quan. Cùng với sự phát triển của đô thị Đà Lạt, ngành nông nghiệp đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng của hầu hết cư dân Đà Lạt, sản phẩm hoa cũng đã chuyển từ trồng để thưởng ngoạn sang mục đích kinh tế. Hoa Đà Lạt đã xâm nhập vào thị trường tiêu dùng trong nước và trở thành một thương hiệu nổi tiếng do chất lượng sản phẩm luôn đáp ứng được yêu cầu của người tiêu dùng; hoa Đà Lạt có sự sắc sảo, tinh tế, rực rỡ hơn nhiều so với các sản phẩm cùng loại được sản xuất từ các địa phương khác.

Sự phát triển của ngành hoa Đà Lạt thực sự chuyển mình và bắt đầu phát triển một cách mạnh mẽ từ những năm cuối của thập kỷ XX (1995), khi tại đây bắt đầu có sự xuất hiện của một số công ty nước ngoài đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp. Cho đến nay, Đà Lạt thực sự đã trở thành một trung tâm sản xuất hoa cắt cành của cả nước và của khu vực với quy mô gieo trồng năm 2009 đạt đến 2000 ha, sản lượng xấp xỉ 1 tỷ cành hoa các loại.

Những đánh giá từ nhiều năm qua và cho đến nay đều nhận thấy và khẳng định tiềm năng phát triển to lớn của ngành hoa Đà Lạt trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng mạnh mẽ hiện nay; nhưng những vấn đề tồn tại, hạn chế nếu không được giải quyết hợp lý thì ngành hoa Đà Lạt khó có thể vươn ra thị trường quốc tế một cách thuận lợi và bền vững; và như thế, trong nhiều năm sắp tới, hoa Đà Lạt cũng chỉ là loay xoay với thị trường nội tiêu, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ở mức tầm tầm trung bình, chưa thể có những sản phẩm chất lượng cao với sản lượng đủ sức đáp ứng những đơn hàng lớn ở thị trường quốc tế.

Theo những đánh giá của Hiệp hội Hoa Đà Lạt, sản lượng hoa Đà Lạt tuy rất dồi dào nhưng sản phẩm hoa chỉ mới có thể thỏa mãn được thị hiếu của giới tiêu dùng ở mức trung bình, sản phẩm hoa đủ tiêu chuẩn xuất khẩu hàng năm không vượt quá 10% sản lượng và chủ yếu là của các công ty đầu tư nước ngoài. Hàng năm có rất nhiều đối tác liên hệ với Hiệp hội Hoa và các ngành liên quan của địa phương để thảo luận, bàn bạc việc cung ứng sản phẩm cho các thị trường các nước trong khu vực nhưng hầu hết đều không thành công do sản phẩm hoa của Đà Lạt chưa thể đáp ứng được các đòi hỏi về chất lượng cũng như số lượng. Kỹ thuật sản xuất hoa cắt cành của người trồng hoa Đà Lạt đã có một bước phát triển rõ rệt trong những năm gần đây nhưng hầu hết là những kỹ thuật rời rạc, chắp vá, không đồng bộ và hoàn toàn thiếu tính khoa học trong tổ chức quản lý sản xuất, đặc biệt là quản lý công nghệ thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch. Kết quả khảo sát về hệ thống sản hộ gia đình tại Đà Lạt và vùng phụ cận năm 2007 với 250 hộ cho thấy trong sản xuất rau hoa, mỗi nông hộ áp dụng một quy trình sản xuất riêng, không hộ nào giống hộ nào. Chính vì vậy, với cùng một sản phẩm hoa, nhưng do nhiều hộ sản xuất thì chất lượng hoàn toàn khác nhau.

Sản xuất hoa cắt cành Đà Lạt vẫn còn nhiều vấn đề khó khăn, thách thức để phát triển. Rất nhiều hội thảo ngành hoa đã diễn ra, đã đề cập đến nhiều nội dung, nhiều vấn đề về chính sách, về chiến lược phát triển, về ứng dụng khoa học công nghệ…. Tất cả những nội dung này đều cần thiết cho sự phát triển của ngành hoa Đà Lạt nhưng việc xác định một mô hình cụ thể nào đó cho hoạt động sản xuất và tiêu thụ hoa cắt cành Đà Lạt đạt được hiệu quả cao và ổn định, bền vững thì vẫn đang còn phải tìm kiếm.

Sản xuất và thị trường là hai nội dung quan trọng của bất kỳ hoạt động kinh tế nào, nhưng đối với ngành hoa Đà Lạt, hai nội dung này cho đến nay vẫn chưa có được một sự liên kết chặt chẽ, chưa có những tác động tương hỗ để cùng phát triển. Nhìn chung, sản xuất hoa hiện nay vẫn đang tách rời thị trường, chưa nắm bắt và đáp ứng kịp thời những đòi hỏi ngày càng cao của thị trường, sản xuất hoa vẫn còn hoạt động theo hướng “sản xuất những gì chúng ta có” mà chưa đáp ứng được “những gì thị trường cần”. Ngược lại, thị trường chưa cung cấp đầy đủ những thông tin cần thiết cho sản xuất để điều chỉnh cho phù hợp, chỉ chú trọng khai thác lợi nhuận từ sản xuất mang lại mà chưa có những đầu tư trở lại cho sản xuất. 

Đà Lạt đã có những tiền đề nhất định về sản xuất, về ứng dụng khoa học công nghệ; đã có những doanh nghiệp trong nước hoạt động năng động, có hiệu quả; đã có những doanh nghiệp đầu tư nước ngoài hoạt động góp phần tác động, kích thích ngành hoa địa phương phát triển; nhà nước đã có những định hướng cụ thể để phát triển ngành hoa cả nước nói chung và ngành hoa Đà Lạt - Lâm Đồng nói riêng; trong những năm qua ngành hoa đã được hỗ trợ từ các chương trình của chính quyền, từ các dự án hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh… , thương hiệu hoa Đà Lạt mặc dù chưa được xác thực về chỉ dẫn địa lý nhưng đã thực sự có tiếng nói trên thị trường hoa quốc tế…. Vấn đề còn lại chính là ở sự gắn kết giữa sản xuất và thị trường sao cho có hiệu quả.

Người trồng hoa muốn tiếp cận thuận lợi với thị trường, có điều kiện nắm bắt nhu cầu phát triển của thị trường tiêu dùng; chủ động sản xuất, cung cấp “cái thị trường cần”, đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao của xã hội… thì người trồng hoa không thể hoạt động một cách đơn lẻ, độc lập mà phải liên kết dưới nhiều góc độ khác nhau trong các hoạt động sản xuất và kinh doanh sản phẩm hoa. Trong thời gian qua, trên địa bàn Đà Lạt đã hình thành một vài hợp tác xã sản xuất hoa như hợp tác xã Tấn Phát sản xuất hoa glayơn – Phường 11, hợp tác xã Hiệp Lực sản xuất hoa cúc – Phường 12… hoặc các mô hình liên kết giữa người trồng hoa và doanh nghiệp như các mô hình của công ty Đà Lạt Hasfarm, công ty TNHH Langbiang Farm, công ty CP CNSH Rừng hoa, công ty TNHH Hương Sắc Đà Lạt, công ty TNHH Phượng Trung, công ty CP Hoa Đại Việt, công ty TNHH TMDV Hoa Đất Việt, công ty TNHH Linh Ngọc…. Nhưng cho đến nay các hoạt động liên kết này vẫn chưa mang lại hiệu quả như mong muốn.

Liên kết, hợp tác dưới dạng tổ hợp tác sản xuất hay hợp tác xã là những mô hình liên kết thường được đề cập đến trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường hiện nay nhằm giúp cho người sản xuất có điều kiện nằm bắt thông tin kinh tế kỹ thuật, chủ động tổ chức sản xuất theo định hướng chung. Tuy nhiên mô hình hợp tác xã sản xuất kinh doanh hoa phải là mô hình thật sự tiên tiến và thật sự khoa học từ các khâu tổ chức quản lý, điều hành, điều phối hoạt động sản xuất kinh doanh phù hợp với yêu cầu phát triển của thị trường. Kinh nghiệm từ các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp cho thấy trình độ quản lý, điều hành hoạt động của hợp tác xã nhìn chung còn rất hạn chế, đối với sản phẩm hoa thì điều này khó có thể chấp nhận được. Thực hiện hợp tác liên kết trong sản xuất hoa bằng mô hình tổ hợp tác hay hợp tác xã trong những năm qua chưa áp dụng thành công đối với ngành sản xuất hoa, nhất là trong điều kiện Đà Lạt với những chi phối về điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng; điều kiện địa lý, địa hình cũng như trình độ quản lý và tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh hiện nay.

Năm 2004, với chương trình sản xuất hoa theo hướng công nghiệp, mô hình hợp tác tiếp thị trong sản xuất hoa đã được tổ chức thử nghiệm trên 10 hộ trồng hoa tại khu vực Đa Thiện – Phường 8 và Đất mới – Phường 7 với diện tích canh tác trên 5 ha. Mô hình này được thực hiện nhằm mục đích gắn kết giữa sản xuất và thị trường xuất khẩu, gắn kết giữa nông dân và doanh nghiệp, thực hiện cải tiến nâng cao kỹ thuật canh tác từ khâu làm giống, sản xuất hoa thương phẩm đến công tác thu hoạch, bảo quản sau thu hoạch… cho đến hoạt động thương mại. Kết quả sản xuất và xuất khẩu chào hàng sản phẩm hoa theo mô hình hợp tác tiếp thị cho thấy việc liên kết giữa những người trồng hoa với nhau khó có thể thành công do hầu hết người trồng hoa đều bị chi phối bởi tính bảo thủ và kinh nghiệm; chưa có những kiến thức nhất định về thị trường, đặc biệt là thị trường ngoài nước; tổ hợp tác chưa phải là tổ chức có tư cách pháp nhân để thực hiện ký kết những hợp đồng kinh tế với đối tác; giữa các thể nhân (người trồng hoa) cũng không ai đứng ra chịu trách nhiệm này.

Các hợp tác xã sản xuất ngành hoa tại Đà Lạt được hình thành trên cơ sở Luật hợp tác xã nhưng qua nhiều năm hoạt động vẫn không mang lại hiệu quả. Hợp tác xã sản xuất ra sản phẩm nhưng lại thiếu hẳn hoạt động thương mại, vấn đề kinh doanh tiêu thụ sản phẩm hoàn toàn phụ thuộc vào bên ngoài, các ngành hữu quan cũng đã cố gắng tạo điều kiện hỗ trợ hợp tác xã về kỹ thuật, về thị trường, giới thiệu đối tác tiêu thụ… nhưng hoạt động của hợp tác xã vẫn không thể phát triển mà nguyên nhân phần lớn là do hạn chế về trình độ tổ chức quản lý và thiếu vốn để tổ chức sản xuất.

Những mô hình liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp để tổ chức sản xuất và cung ứng sản phẩm cho thị trường đã được hình thành trong vài năm gần đây nhưng chưa thực sự mang lại hiệu quả cao. Số lượng người trồng hoa đơn lẻ liên kết với các doanh nghiệp còn quá ít. Theo thống kê ban đầu của Hiệp hội Hoa Đà Lạt, hiện nay có khoảng trên dưới 300 hộ trồng hoa liên kết với một số công ty để tổ chức sản xuất hoa theo đơn đặt hàng, chiếm khoảng 25% hộ trồng hoa tại thành phố Đà Lạt. Trong mối liên kết này các đơn vị doanh nghiệp chịu trách nhiệm cung ứng cây giống, hướng dẫn kỹ thuật canh tác và tổ chức thu mua sản phẩm do nông hộ sản xuất. Hộ sản xuất chịu trách nhiệm đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật, tổ chức sản xuất sản phẩm theo kỹ thuật được hướng dẫn và hoàn toàn yên tâm về đầu ra và giá cả của sản phẩm nếu đạt các yêu cầu về chất lượng đã thỏa thuận. Hoạt động liên kết này trong thời gian qua đã đạt được những kết quả nhất định nhưng dần cũng đã phát sinh nhiều vấn đề cần phải giải quyết giữa các bên liên kết. Đó là việc đánh giá chất lượng sản phẩm, việc thỏa thuận giá cả thu mua theo thời điểm, cung ứng sản lượng theo hợp đồng đã thống nhất….

Các phân tích ngành hàng cho thấy để đạt đến hiệu quả cao trong hoạt động sản xuất và kinh doanh sản phẩm phải có một sự liên kết chặt chẻ ở tất cả các khâu, các công đoạn của chuỗi giá trị. Đối với ngành hoa cắt cành, phân tích về mặt chuỗi giá trị ngành hoa ở các nước châu Âu (Hà Lan, Dức , Anh…) cho thấy lợi nhuận biên của sản phẩm hoa thể hiện ở nhiều khâu với tỷ lệ như sau: giá trị sản phẩm hoa ở khâu sản xuất chiếm khoảng 5%, khâu tổ chức hậu cần chiếm khoảng 32%, khâu vận chuyển chiếm 14%, khâu phân phối sỉ và lẻ chiếm 49%. Như vậy hoạt động sản xuất chiếm tỷ trọng lợi nhuận thấp nhất trong các khâu của chuỗi giá trị, ngành hoa Đà Lạt cũng không thể khác hơn. Vấn đề là phải khai thác và kết hợp những khâu nào để mang lại hiệu quả cao hơn. Ngành hoa cắt cành Đà Lạt hiện nay đang thiếu sự liên kết như đã nêu trên. Trong những năm sắp tới, với hiệu quả kinh tế cao hơn các sản phẩm nông nghiệp khác mang lại, chắc chắn diện tích, năng suất và sản lượng hoa cắt cành của Đà Lạt sẽ tiếp tục tăng trưởng nhanh. Nhưng nếu ngành hoa Đà Lạt nếu vẫn phát triển rời rạc như hiện nay thì sẽ không thể khai thác có hiệu quả chuỗi giá trị ngành hoa, không thể có chỗ đứng bền vững trên thị trường trong nước cũng như khó có cơ hội vươn ra thị trường châu lục và thế giới.

Sự tác động của nhà nước hiện nay và trong những năm sắp tới cũng chỉ dừng lại ở việc tạo hành lang pháp lý, tạo cơ chế để thúc đẩy ngành hoa phát triển hợp lý. Người trồng hoa, các doanh nghiệp ngành hoa mới thực sự là những nhân tố chủ yếu tác động lên toàn bộ hệ thống sản xuất, cung ứng và tiêu thụ sản phẩm hoa, tạo cho ngành hoa Đà Lạt có chỗ đứng vững chắc và ổn định. Vấn đề là phải liên kết như thế nào để mang lại hiệu quả đó. Câu trả lời là của chính người trồng hoa và doanh nghiệp ngành hoa./.